معرفی به دوست

کتاب شناسی زیارت

کتاب شناسی زیارت

 

در این قسمت در پی آنیم که گزیده‏ای از کتابهای زیارت را به خوانندگان عزیزبنماییم.

برخی از این گونه کتابها، نزد همگان شناخته شده و مورد استفاده روزانه ماست;همچون مفاتیح، که در بیان زیارتنامه‏ها و آداب زیارات است.

آنچه در اینجا می‏آید، کتابهایی است که می‏تواند مورد استفاده همه باشد. این کتابها معمولا به زبان فارسی و در سالهای اخیر نگاشته شده است.

نگارنده بیش از سیصد و پنجاه عنوان کتاب در موضوع زیارت را به دست آورده، که‏مستقیم و یا غیرمستقیم در این باره است.

کتابهای معرفی شده به تبیین فلسفه زیارت، آداب آن، زیارتگاهها، ثواب زیارت،پاسخ به شبهات و اعتقادات مخالفان زیارت از جمله وهابی‏ها ، شرح و تفسیربرخی زیارتها، خاطرات و سفرنامه‏هاست.

بازیابی این کتابها با همکاری پژوهشکده باقرالعلوم(ع) و کتابخانه آیه‏الله‏مرعشی نجفی میسر شد. همگان می‏توانند به مراکز مزبور مراجعه کرده، کتابهای‏بیشتری بیابند; کتابهایی که گاه دستنویس و مفید برای پژوهشگران است و هریک گفتمان مستقلی را می‏طلبد.

معرفی اجمالی آثار

1- زیارت، جواد محدثی، حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج، 1371

این کتاب‏به تبیین جنبه‏های مختلف حج و زیارت همت می‏گمارد. زیارت، قلمرو دل و وادی‏محبت; زیارت، زمینه‏ساز معرفت و محبت; نقش زیارت در عصر خفقان و خشونت; پیوندحج و زیارت با رهبری; زیارت و فلسفه یاد و نقش تربیتی زیارت از جمله فصلهای‏این کتاب است.

2- شفاء السقام فی زیاره خیر الانام، علی بن عبدالکافی السبکی الشافعی، مجلس‏دائره المعارف العثمانیه، عربی، 1402، هند

این کتاب ده باب به ترتیب ذیل‏دارد: احادیث وارده در زیارت; احادیث مربوط به زیارت گرچه با واژه زیارت‏نباشد احادیث وارده درباره سفر زیارتی; سخنان علما در استحباب زیارت;زیارت، نزدیکی به خداست; سفر زیارتی قربه الی الله است; رد شبهات; توسل واستغاثه; زندگی انبیا و شفاعت.

3- فلسفه زیارت، احمد عابدی، زائر،1376

این کتاب، ترجمه و شرح رساله‏«زیاره القبور» فخررازی است. این کتاب به بحث عقلی و فلسفی درباره زیارت‏پرداخته، از آن رو که توسط یکی از علمای سنی‏مذهب که معروف به «امام‏المشککین‏» بوده است نوشته شده، از اهمیت ویژه‏ای برخوردار است. از جمله‏فصلهای این کتاب: فوائد زیارت قبور، حکم فقهی زیارت قبور و زیارت قبور درآثار فیلسوفان است.

4- وسیله المحبین الی زیاره المقربین، فارس الحسون، عربی،1409، قم

نویسنده در مقدمه کتاب در بیان فلسفه زیارت می‏نگارد: خداوند می‏فرماید: «یا ایهاالذین آمنوا اتقوا الله وابتغوا الیه الوسیله‏»; معنای وسیله که امر به‏ابتغای آن شده‏ایم، چیست؟ ابتغای وسیله به معنای توسل به خدا به توسط مقربان‏اوست. این کار مانند آنچه مشرکان انجام می‏دادند، نیست; زیرا آنها «وسیله‏»را عبادت می‏کردند و مدعی تقرب به خدا به واسطه «وسیله‏» بودند; به آن‏امیدها بسته، از آن می‏ترسیدند نه از خدا!

آنها مشرک بودند، زیرا معتقد به‏استقلال «وسیله‏» در ربوبیت و عبادت بودند. این کار برخلاف ابتغا و توسل به‏«وسیله‏»ای است که ما انجام می‏دهیم، زیرا ما به پیروی از دستور خداوند وبرای وصول به او، از «وسیله‏» استفاده می‏کنیم. «وسیله‏» چه کسی است؟ روشن است «وسیله‏»، پیامبر و کسانی هستند که ایشان‏امر به تمسک به آنان کرده است; یعنی عترت و اهل بیت او; زیرا پیامبر فرمود: (انی تارک فیکم الثقلین، ما ان تمسکتم بهما لن تضلوا ابدا: کتاب الله وعترتی اهل بیتی، فانهما لن یفترقا حتی یردا علی الحوض.) نگارنده سپس آداب‏زیارت را برمی‏شمارد; از جمله: برهنه کردن پا، متانت در گفتار و کردار، مقابل‏و طرف راست و چپ قبور نماز نخواندن، غسل زیارت، پوشیدن زیباترین و تمیزترین‏لباسها، مزاحمت‏برای دیگران فراهم نکردن، خواندن اذن دخول، نزدیک شدن به‏ضریح تا حد ممکن، زیارات وارده و معتبر را خواندن، به جا آوردن دو رکعت نماززیارت، بوسیدن ضریح، زیارت به نیابت از والدین، حضور قلب، توبه و استغفار.

در این کتاب مهمترین زیارات وارده چهارده معصوم با ذکر مصادر و سند آورده‏شده، درباره نص زیارات، تحقیق و مقابله به عمل آمده است. نویسنده ضمن ذکردعای عهد، زیارت جامعه کبیره و صغیره و دعای بعد از زیارت، زیارتنامه قمربنی‏هاشم(ع) و فرزندان ائمه(علیهم السلام ) را در کتاب درج می‏کند.

معرفی اجمالی آثار ضمنی

1- ستارگان درخشان، محمد جواد نجفی، انتشارات اسلامیه، ج‏4 و11 و15 نویسنده،مجموعه‏ای بیش از ده جلد که هر جلد آن اختصاص به یک معصوم دارد به رشته‏تحریر در آورده است. در جلد چهارم (در صفحات 114- 116)به بحث درباره زیارت پرداخته، به نقل از کتاب «علل الشرایع‏» حدیثی ازامام صادق(ع) می‏نگارد، که امام حسن(ع) از پیامبر(ص) سؤال کرد: «پاداش زائرشما چیست؟» پیامبر فرمود: «هر کس مرا یا پدر تو یا برادر تو و یا تو راچه ما زنده باشیم، چه نباشیم زیارت کند، لازم است در روز قیامت او را زیارت‏کنم و از گناهانش برهانم.»

در صفحه 225- 226 این کتاب، روایات دیگری‏درباره زیارت ذکر شده است; «ابن قولویه‏» در «کامل الزیاره‏» از محمد بن‏یحیی اشعری که اهل ری بوده است روایت می‏کند، وی به حضور امام علی‏النقی(ع) مشرف شد. امام از وی پرسید کجا بوده است، اشعری عرض کرد به زیارت‏سیدالشهدا رفته است. امام فرمود: «آگاه باش! زیارت قبر حضرت عبدالعظیم که‏نزد شماست مثل زیارت حسین بن علی است!»

جهت آگاهی از روایات زیارت و ثواب آن، خواندن این کتاب‏توصیه می‏شود.

در جلد یازدهم این مجموعه (صفحه 108 121) روایاتی از پیامبرو ائمه(علیهم السلام ) در فضیلت زیارت ذکر شده، کیفیت زیارت امام جواد(ع)بیان می‏شود.

و در جلد پانزدهم (صفحه 174 181) زیارت حضرت ابوالفضل(ع) باذکر آیات و روایاتی که بر جواز زیارت و رامیداشت‏شهدا دلالت دارد، آورده‏می‏شود. در صفحه‏176 این کتاب، مبحث «بوسیدن ضریح‏» مطرح شده، به شبهات واشکالهای پیرامون آن پاسخ داده می‏شود.

2- اسلام در پرتو تشیع، حسین خراسانی، میهن

در معرفی این کتاب باید نوشت: این‏کتاب از دکترین اسلام و عقاید شیعه که بزرگترین مذهب اسلامی است‏بحث‏می‏کند. از صفحه 200 211 به بحث درباره زیارت پیامبر و آداب زیارت اختصاص‏دارد.

نگارنده به نقل از «قسطلانی‏» در کتاب‏«المواهب الدنیه‏»، «السنن الکبری‏» بیهقی، محمد بن ادریس شافعی و دیگربزرگان اهل سنت روایاتی را از پیامبر درباره زیارت خود نقل می‏کند.

او به نقل گفته‏های «ابن حجر» در رد «ابن تیمیه‏» پرداخته، اجماع علمای‏اسلام بر مشروعیت زیارت را بیان می‏دارد.

3- اسلام و روانشناسی، محمد آل اسحاق

این کتاب همان گونه که از عنوان آن‏پیداست‏به جنبه‏های روحی آداب اسلامی از جمله زیارت (صفحه 445- 451) می‏پردازد. در این بخش مباحث ذیل تدوین گشته است: زیارت چیست؟ انواع زیارت،محتوای زیارتنامه و زیارت شهدا. نگارنده در زمینه ریشه روانی زیارت می‏نویسد: «اسلام حرکت مذهبی را از انقلاب وجدان آغاز می‏کند و با عوض کردن الگوها دروجدان، شخصیت انسان را دگرگون می‏سازد، لذا اگر بگوییم در مکتب تربیتی اسلام‏از الگوها حداکثر استفاده می‏شود، خلاف نگفته‏ایم. پیامبر اکرم(ص) و ائمه‏معصومین(علیهم السلام ) الگوهای تضمین شده الهی هستند و در قرآن مجید [ازآنها] به عنوان «اسوه حسنه‏» تعبیر شده است. رابطه مسلمان با پیامبر ومعصومین(علیهم السلام ) در حد یک عقیده مذهبی نیست، بلکه نبوت و امامت، خط‏عملی اسلام است. لذا در زیارتنامه به کلمه «صراط مستقیم‏» تعبیر شده‏اند. پس‏اگر بگوییم معصومین، راه خدا هستند، خلاف نگفته‏ایم.»

4- آیین جعفری، هادی‏نوری، چاپخانه مجلس، 1324

این کتاب نیز از شمار کتبی است که در بخشی از آن‏عقاید مخالفان عمل زیارت بررسی و نقد می‏شود. در صفحات‏226 تا 231 این کتاب‏به تبیین عقاید وهابیون در حرمت زیارت قبر رسول الله(ص) پرداخته، دلیل این‏اعتقاد را روایت «لاتشد الرحال الا الی ثلاثه مساجد» ذکر می‏کند; وهابی‏ها براین باورند که «شد رحال‏» و بار و بنه زیارت بستن جز برای مسجد الحرام،مسجد النبی و مسجد الاقصی روا نمی‏باشد. آنها این باور را به حدیث نبوی نسبت‏می‏دهند، ولی نگارنده کتاب «آئین جعفری‏» بر این عقیده است که: این روایت را«ابن عباس‏» نقل کرده، «خبر واحد» و ظن‏آور است، و ما روایات صحیح دیگری‏داریم که به جزم دلالت‏بر جواز زیارت می‏کنند.

باید افزود خود پیامبر به‏مسافرتهای مختلفی می‏رفت و این عمل ثابت می‏کند منظور پیامبر از این حدیث‏اگر آن را بپذیریم حرمت مسافرت و زیارت نبوده است، بلکه ایشان در صدد بیان‏فضیلت این سه مسجد بوده‏اند. گو اینکه ممکن است این روایت متعلق به زمان قبل‏از نسخ و تغییر حکم باشد، چون روایتی از «ابن ابی ملیکه‏» می‏گوید: «عایشه‏را دیدم که از زیارت قبر برادرش «عبدالرحمان‏» برمی‏گشت، به او گفتم: رسول‏الله از زیارت قبور نهی کرده است، عایشه گفت: آری، ولی بعد فرمود: نهیتکم من‏زیاره القبور، فمن اراد ان یزور فلیزر.»

در ادامه مباحث این کتاب، در فصل‏«استحباب زیارت قبور نزد مسلمین‏» آمده است: رسول الله(ص) به زیارت شهدای‏احد و بقیع می‏رفت و این عمل، سیره مسلمانان بود. حتی «ابن تیمیه‏» در رساله‏زیارت قبور می‏نگارد: رسول‏الله فرمود: هرگاه زیارت قبور می‏روید، بگویید: السلام علیکم اهل دار قوم مؤمنین و انا ان شاء الله بکم لاحقون. ابن تیمیه‏می‏افزاید: رسول الله فرمود: زیارت قبور، مانند نماز بر میت است و نوعی دعاست‏و از این جهت است که خداوند، پیامبر را از این عمل (زیارت) در مورد منافقان‏بازداشت; ابن تیمیمه اشاره به آیه «لاتصل علی احد منهم مات و لا تقم علی‏قبره‏» دارد، که به راحتی می‏توان فهمید منظور از «لاتقم علی قبره‏» زیارت‏قبور است.

«نسائی‏» یکی از علمای اهل سنت در رساله سوم در باب زیارت‏بیت‏المقدس در کتاب سنن زیارت، به نقل از «ابن تیمیه‏» می‏نویسد: رسول‏الله(ص) فرمود: خداوند، ملائکه‏ای را در اطراف قبر من موکل کرده است تا سلام‏امتم را به من برسانند.

نگارنده کتاب «آئین جعفری‏» در ادامه به نقل از«سنن نسائی‏»، «ابن ماجه‏» و «احیاء العلوم غزالی‏» به ذکر احادیثی‏درباره زیارت پرداخته، به روایتی از «ابوهریره‏» اشاره می‏کند، که پیامبرفرمود: «زوروا القبور فانها تذکرکم الاخره.» و به نقل از وی (ابوهریره)می‏نگارد: رسول الله(ص) قبر مادرش را زیارت، و بسیار گریه کرد.

سپس نویسنده به نقل روایاتی دیگر از «دارقطنی‏»، «بیهقی‏» و «غزالی‏»می‏پردازد، که با ذکر احادیثی، زیارت را روا شمرده‏اند; از جمله «غزالی‏» در«احیاء العلوم‏» به نقل از «نافع‏» می‏نویسد: بیشتر از صد مرتبه، ابن‏عمر رادیدم که کنار قبر رسول الله می‏آمد و می‏گفت: السلام علی النبی، السلام علی‏ابی‏بکر و السلام علی ابی!

در صفحه 285- 294 این کتاب به مبحث فلسفه زیارت‏پرداخته شده، نویسنده معتقد است: زیارت راه یکتاپرستی است، زیرا از ابتداحرکت زائر، یکتاپرستی، خداشناسی و پیمودن راه توحید است; او در ابتدای سفرمی‏گوید: بسم الله، لا حول و لا قوه الا بالله، توکلت علی الحی الذی لایموت، و درزمان ورود به مزار می‏گوید: الله اکبر کبیرا والحمدلله بکره و اصیلا، الحمدلله‏الذی هدانا لهذا و ما کنا لنهتدی لولا ان هدانا الله، زائر در زیارتنامه‏می‏خواند: اشهد انک قد اقمت الصلاه و آتیت الزکاه و امرت بالمعروف و نهیت عن‏المنکر و اطعت الله و رسوله حتی اتیک الیقین.

5- آئین جمعه، آیه‏الله حاج میرزا محمدتقی موسوی اصفهانی، تحقیق و نشر مدرسه‏امام مهدی، قم، 1348 ه.

این کتاب درباره دعا، شرافت آن، امر به آن، رد شبهات وارده و در شرایطدعاست. در باب هشتم این کتاب (صفحه‏293- 303) به بیان فضیلت زیارت‏سیدالشهدا و کیفیت آن پرداخته شده، در مقصد نهم (صفحه‏439- 448) فضیلت‏زیارت قبور مومنان در روز جمعه با ذکر سند احادیث وارده در این خصوص‏بیان شده است. معرفی گزارشی آثار در کتابهای ذیل نیز به عنوان موضوع اصلی‏یا فرعی مطالبی درباره زیارت آمده است:

1- ارتباط با ارواح، اکبر صادق، موضوع: زیارت اموات و سخنان امام علی(ع) باآنها.

2- اسلام و هنر، محمود بستانی، موضوع: زیارت و هنر.

3- افکار عمومی و ارتباطات، علی اسدی، موضوع: بحثی در زیارت و زیارت‏عاشورا.

4- امام حسین بن علی، موسی خسروی، موضوع: سوگواری و زیارت امام‏حسین(ع) .

5- امراء هستی، ابوالفضل نبوی، موضوع: ولایت در زیارت جامعه.

6- با راهیان قبله، علیرضا محمد خانی، موضوع: زیارت اماکن مقدسه.

7- چهره درخشان حسین بن علی، علی ربانی خلخالی، موضوع: تربت امام حسین(ع) وزیارت او.

8- حج، محسن قرائتی، موضوع: زیارت ائمه و پیامبر(علیهم السلام ) .

9- ثواب الاعمال، شیخ صدوق، (ترجمه: علی اکبر غفاری)، نشر صدوق، موضوع:

زیارت و عزاداری.

10- حضرت معصومه، محمد محمدی اشتهاردی، موضوع: طریقه زیارت امامزاده‏ها. آیین جعفری هادی نوری چاپخانه مجلس

11- ره توشه زائرین حضرت رضا، سید مهدی شمس‏الدین، موضوع: زیارت امام رضا(ع) .

12- رهبر زوار، اسماعیل هاشمی، موضوع: چهل حدیث در زیارت ائمه و آداب سفربرای زیارت.

13- سخنی چند درباره خداشناسی، شهید محمد جواد باهنر، موضوع: زیارت واحترام قبور ائمه(علیهم السلام ) .

14- سیمای فرزانگان، رضا مختاری، موضوع: دعا، زیارت، توجه و توسل به‏ائمه(علیهم السلام ) .

15- شام سرزمین خاطره‏ها، مهدی پیشوایی، موضوع: زیارت قبور شهیدان وشخصیتهای بزرگ اسلامی و قبور شخصیتهای بزرگ اسلام در حومه دمشق.

16- عقاید و تعالیم شیعه، محمد رضا مظفر (ترجمه: محمد مجتهدی شبستری)،موضوع: شیعه و زیارت قبور پیشوایان دینی.

17- توسل از دیدگاه عقل و قرآن و حدیث، سید محمد ضیاءآبادی، موضوع: زیارت قبور.

این کتابها به گونه مستقیم درباره زیارت نیست، بلکه بخشهایی از آن به این‏موضوع اختصاص دارد

 

عبدالله امینی

 

 


 
قدرت گرفته از پرتال ترنم